Menu Zamknij

O chorale ambrozjańskim słów kilka

Karol Wielki posiadał dwa sakramentarze – gregoriański i ambrozjański, leżące na ołtarzu obok siebie. Pewnego dnia z woli Bożej obydwa otworzyły się jednocześnie… Zapraszamy do lektury artykułu o. Karola Cetwińskiego OSB, który publikujemy na naszej stronie dzięki uprzejmości Opactwa Benedyktyńskiego w Tyńcu.

Dwa sakramentarze

Karol Wielki posiadał dwa sakramentarze – gregoriański i ambrozjański, leżące na ołtarzu obok siebie. Pewnego dnia z woli Bożej obydwa otworzyły się jednocześnie, w ten sposób dając do zrozumienia, że są one równowartościowe. Skróconą przeze mnie legendę w pełnej wersji podaje Landulfus. Stara się ona wyjaśnić, dlaczego ryt mediolański nie poddał się reformom narzucającym w XI w. każdej diecezji Kościoła ryt rzymski. Przed unicestwieniem ochronił go również ciągle żywy autorytet tego, który potrafił za życia sprzeciwić się cesarzowi – św. Ambrożego, biskupa Mediolanu w latach 374–397. Tak żyje do dziś, nieprzerwanie od szesnastu wieków.

Z czasem jednak nie obronił się od wielu wpływów gregoriańskich, choć zachodziły one również w drugą stronę. Spójrzmy na hymny. Są to czasy ścierania się w świecie chrześcijańskim wielu herezji, gdy często rozprawy słowne nie wystarczały i dochodziło do starć militarnych. Tak więc gdy arianie oblegali św. Ambrożego, zamkniętego z grupą wiernych w bazylice Porziana w Mediolanie, by wzmocnić duchowe siły powierzonych sobie ludzi pisał dla nich hymny – w prostej formie i słowach zawarł głębokie treści, które ustrzegły chrześcijan przed herezją ariańską. Wkrótce utwory te zostały przyjęte także w innych Kościołach. Ludzie śpiewali je z wielkim entuzjazmem, dlatego arianie zaczęli określać je jako pieśni magiczne, właściwe czarnoksiężnikom – incantationes, skoro z ich pomocą udało się św. Ambrożemu odwrócić głowy wiernych od szerzącej się herezji.

Różnice nie tylko w nazwach

Inną formą właściwą dla chorału ambrozjańskiego są melodiæ cum infantibus. Przez melodiæ rozumiemy długie wokalizy – iubilusy, ozdabiające śpiew alleluia. Znajdujemy je w każdym repertuarze chorałowym. Ciekawe jest to, że są tutaj wykonywane przy współudziale dzieci – cum infantibus, dosłownie z noworodkami – takimi dziećmi, które jeszcze nie mówią, choć mogą już śpiewać. Alleluia śpiewane jest trzykrotnie. Po raz pierwszy śpiewane przez mężczyzn, później podejmowane przez dzieci (jako tzw. melodia pierwsza), a następnie powtarzane przez nie po raz trzeci w bardziej rozbudowanej formie (jako melodia druga). W okresie Wielkiego Postu i w ostatnim tygodniu Adwentu śpiew alleluia jest zastępowany przez cantus (odpowiednik gregoriańskiego tractus); ciekawostką jest to, że alleluia, jako dodawane do każdej antyfony, śpiewa się jeszcze w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu jako „pożegnanie alleluia”.

W odróżnieniu od chorału gregoriańskiego nie znajdujemy tutaj także jasnej klasyfikacji wszystkich kompozycji, która byłaby podporządkowana ośmiu tonom kościelnym, jeśli jednak jest to możliwe, to możemy przyporządkować je w większości do I, II oraz VII i VIII tonu.

Wydaje się również, że Mediolan, w czasach kiedy kształtował się repertuar podstawowy, był bardzo otwarty na różne wpływy z zewnątrz. Także chorał ambrozjański pożyczał i przyjmował jako swoje różne melodie o wschodnim pochodzeniu. Przechowuje też do naszych czasów wiele starożytnych melodii psalmowych – tzw. psalmodii in directum (bez poprzedzającej Psalm antyfony). Dzięki tej różnorodności wpływów określany jest jako ciekawszy i bardziej barwny od tradycji gregoriańskiej.

Kolejną różnicą może być to, że trudno byłoby wyznaczyć granice podziału na formy bardziej lub mniej zdobne. Najłatwiej będzie więc przedstawić je w porządku ich liturgicznego zastosowania.

  • Ingressa (gregoriański Introit) – śpiew na wejście.
  • Psallemus (gregoriański Graduał).
  • Tecum principium.
  • Post Epistolam (Alleluia) – po czytaniu z Nowego Testamentu.
  • Alleluia okresu Narodzenia Pańskiego.
  • Post Evangelium – po odczytaniu fragmentu z Ewangelii
  • Ecce annuncio vobis (okres Narodzenia Pańskiego).
  • Lauda anima mea Dominum.
  • Offerenda (gregoriańskie Offertorium) –na procesję z darami.
  • Hæc dicit Dominus. Śpiew na 5 niedzielę Wielkiego Postu. Ogłasza nadchodzące święta Zmartwychwstania Pańskiego a także zapowiada Niedzielę Palmową.
  • Confractorium – podczas łamanie chleba przed komunią.
  • Transitorium –towarzyszy komunii.
  • Resurgens Jesus (Confractorium okresu wielkanocnego)
  • Diligamus nos i Venite populi (Transitoria okresu wielkanocnego).
  • Transitorio – Te laudamus. Forma bardzo charakterystyczna dla chorału ambrozjańskiego – połączenie stylu sylabicznego z bogatymi ozdobnikami (melizmatami) na ostatniej sylabie.

Możemy zaobserwować użycie podobnych do wykorzystywanych w muzyce wschodniej środków muzycznych – drobnych odległości pomiędzy kolejnymi dźwiękami oraz licznych powtórzeń. Metoda prowadzenia melodii przez szereg drobnych interwałów zostaje określona przez Aribo Scholastyka jako śpiew spissim, czyli śpiew zagęszczony, w odróżnieniu do skaczącego – saltatim – śpiewu gregoriańskiego. Drugi środek zostaje wprowadzony przez powtarzanie ulubionych elementów nutowych jak np. climacus czy pes subbipunctus (zobacz wcześniejszy artykuł „Pisany palcami”), a także całych fragmentów melodii, które Franchino Gaffori określa po prostu jako „ciągłe i nieprzerwane przejścia”.

Pomimo tej różnorodności, możemy dostrzec w chorale ambrozjańskim pewien „porządek w nieuporządkowaniu”, co pozwala Gwidonowi z Arezzo określać go jako „najsłodszy rodzaj śpiewu”.

O autorze tekstu

Karol Cetwiński OSB – urodził się w Grodzisku Maz. w 1991 r. Do opactwa benedyktynów w Tyńcu wstąpił 4 stycznia 2012 r. Studiuje teologię w Kolegium Filozoficzno-Teologicznym oo. Dominikanów. Zainteresowania chorałowe pogłębia przez Podyplomowe Studia z Monodii Liturgicznej na UPJPII w Krakowie (od 2017) oraz podczas kursów metody Solesmes w Łodzi (od 2015) i semiologii w Valle de los Caídos w HIszpanii (2016, 2017). Od 2021 roku studiuje muzykę w Rzymie.

Redakcja portalu mediolanski.pl składa podziękowania Opactwu Benedyktyńskiemu w Tyńcu za życzliwe udostępnienie artykułu, który pierwotnie ukazał się na stronie Opactwa.

Zobacz naszą stronę na facebooku
Opublikowany wartykuły

Powiązane Wpisy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *